25 години од Охридскиот договор: Што остана, а што не

Пред точно 25 години, на 13 август 2001 година, лидерите на главните политички партии во Македонија го потпишаа Охридскиот рамковен договор, ставајќи крај на седуммесечен вооружен конфликт. Денес, свечена седница на Владата ја одбележа годишнината, со говори за дијалог, соживот и заедничка одговорност за иднината. Тие зборови заслужуваат да се сфатат сериозно — и да се измерат наспроти она што реално се случи во изминатите 25 години.

Што навистина направи договорот

На хартија, а во голема мера и во пракса, Охридскиот договор го стори токму она за што беше потпишан: го запре пукањето. Тоа само по себе не е мала работа. Тој исто така поттикна вистинско преструктуирање на државата — правична застапеност на заедниците во јавната администрација, децентрализација на власта кон локалната самоуправа, службена употреба на јазиците на заедниците во средините каде тие надминуваат одреден процент од населението, и уставни измени што го редефинираа тоа кому му припаѓа државата. Во следните две децении беа донесени над 130 закони и законски измени за негово спроведување — околу 59 поврзани со правична застапеност, 40 со идентитет, култура, образование и децентрализација. Беше формиран посебен Секретаријат за спроведување, кој во 2019 година прерасна во постојано Министерство за политички систем и односи меѓу заедниците. Ова не се симболични гестови. Тие го промениле начинот на кој државата реално функционира.

Што остана недовршено

Сепак, по 25 години, малкумина би ги опишале меѓуетничките односи во земјава како целосно решени. Правичната застапеност на хартија не секогаш значела правична застапеност во пракса, особено надвор од најголемите институции. Децентрализацијата им даде на општините формални надлежности што многу од нив сè уште тешко ги финансираат или спроведуваат. И на секои неколку години, истата дебата повторно излегува на површина во една или друга форма — за идентитет, за јазик, за тоа кој ги поставува условите за соживот — како да прашањата биле паузирани во 2001 година, а не одговорени.

Ништо од ова не го брише она што договорот го постигна. Земја која 2001 година ги бројала своите мртви нема право да се преправа дека прекинувањето на војната било мало достигнување. Но третирањето на годишнината како финиш, а не како извештај за напредок, е неправедно токму кон луѓето заради кои договорот бил склучен — од сите страни.

Четвртина век е доволно долг период за искреност

Како што и самите претставници на власта нагласија на денешната седница, четврт век е доволно долг период за да се извлечат вистински поуки, не само да се повторуваат свечени фрази. Искрената поука е следнава: Охридскиот договор никогаш не бил замислен како трајно решение замрзнато во 2001 година — тој бил рамка, замислена да се надградува. По 25 години, градбата е само делумно завршена. Да се каже тоа не е нелојалност кон постигнатото. Тоа е единствениот начин нешто повеќе да се изгради.

Колумна · Бојан В. · 13 август 2026

Ставовите изнесени во оваа колумна се лични на авторот и не мора да ги одразуваат ставовите на редакцијата на MKNews Hub.